BIP
16 Pomorska Dywizja Zmechanizowana
Formowanie i szlak bojowy
16. Dywizji

      
 Historia 16. Pomorskiej Dywizji Zmechanizowanej sięga 1919 r. i wiąże się z tworzeniem regularnych jednostek armii Powstania Wielkopolskiego zorganizowanego w Poznaniu w 1918 r. Wówczas do długo oczekiwanej walki włączyli się polscy żołnierze zdemobilizowani z armii niemieckiej oraz ochotnicy, którzy nie mogli się doczekać zbrojnego powstania na Pomorzu.16 stycznia dowódca powstania wydał rozkaz nakazujący tworzenie zorganizowanych oddziałów. Z części ochotników sformowana została w Inowrocławiu „1 Kompania Zachodnio-Pruska”, która 27 maja 1919 r. pod Tarnowem  k. Poznania stoczyła pierwszą walkę.  30 maja rozpoczęto formowania w Inowrocławiu Toruńskiego Pułku Strzelców do którego włączony został batalion sformowany z ochotników z Szamotół i Czarnkowa oraz kompania z Obornik, która walczyła w Powstaniu Wielkopolskim pod Rynarzewem. Pułkiem dowodził kpt. Władysław KACZOROWSKI. W dniu 7 sierpnia pułk otrzymał sztandar ufundowany przez społeczeństwo pomorskie. Żołnierze w tym czasie nosili różne umundurowanie. Łączył ich wszystkich biały orzełek na czapce oraz wola walki.

        Napływ ochotników był tak duży, że Naczelne Dowództwo WP w dniu 7 sierpnia wydało Rozkaz Nr 2536/III w którym nakazało w zaborze pruskim sformować 4. Dywizję Strzelców Wielkopolskich. W związku z dużym napływem ochotników z Pomorza to 16 sierpnia zmieniono nazwę na 4. Dywizję Strzelców Pomorskich. Pierwszym dowódcą został płk Stanisław Skrzyński. 17 sierpnia na bazie wydzielonej kompanii „Obornickiej” z Toruńskiego Pułku Strzelców rozpoczęto organizowanie w Inowrocławiu Grudziądzkiego Pułku Strzelców, którym dowodził por. Ludwik BOCIAŃSKI.  Pułk przeniesiony został do Poznania gdzie zakończono jego formowanie. 7 października 1919 r. Dowódca Dywizji Rozkazem Nr 30 polecił sformować dwa pułki:

            - Starogardzki Pułk Strzelców w Pakości  - dowódca kpt. Stefan MEISSNER.

    Pułk formowała grupa żołnierzy zorganizowana w Pakości, która w połowie stycznia 1920 r. przeniesiona do Mogilna gdzie formowała pierwszy batalion. Po objęciu Pomorza do pułku wcielony został Samodzielny Batalion Straży Ludowej z Gniewa, trzeci batalion zorganizowany w Tucholi oraz 49. Pułk Strzelców Kresowych zorganizowany we Włoszech w 1918 r. z jeńców polskich armii austriackiej. W końcu 1919 r. przeniesiony do Francji i włączony do armii HALLERA i przemianowany na  7 Pułk Strzelców Polskich. W lutym przemaszerował do Kościerzyny i włączony do Starogardzkiego Pułku Strzelców.

          - Kaszubski Pułk Strzelców w Poznaniu - dowódca por. Leon KOWALSKI.

    Do pułku wcielono ochotników z terenu pilskiego, wejherowskiego, kartuskiego, kościerskiego, i człuchowskiego. Zawiązkę pułku stanowiła wydzielona kadra z Toruńskiego i Grudziądzkiego Pułku Strzelców.27 października 1919 r. na prośbę żołnierzy  szefostwo nad pułkiem przejął Naczelny Wódz Józef  PIŁSUDSKI. Od tego dnia żołnierze pułku nosili na naramiennikach i w odznace inicjały „JP”.

Formowanie Pomorskiej Baterii Artylerii rozpoczęto 10 listopada 1919 r. w Głównej koło Poznania  w oparciu na artylerzystach z byłej artylerii niemieckiej z I wojny światowej.

5 listopada Naczelny Wódz nadał oddziałom dywizji specjalne odznaki noszone na kołnierzach przedstawiające:

    - sztab dywizji - Gryfa Pomorskiego,

    - Toruński Pułk Strzelców - herb dawniejszego województwa chełmińskiego,

    - Grudziądzki Pułk strzelców - herb dawniejszego województwa malborskiego,

    - Starogardzki Pułk Strzelców - Orła Jagiellońskiego,

      - Kaszubski Pułk Strzelców - Gryfa Kaszubskiego.

Po wejściu w życie Traktatu Wersalskiego ratyfikowanego 20 stycznia 1920 r., dywizja opuszcza Poznań i przegrupowuje się nad granicę demarkacyjną pod Inowrocławiem, którą przekracza 17 stycznia i kieruje się do Torunia  gdzie 19 stycznia witana jest gorąco przez mieszkańców tego miasta, a płk SKRZYŃSKI odbiera defiladę pododdziałów dywizji. 23 stycznia pułki wyruszają do swych garnizonów by objąć Pomorze:

   - Grudziądzki Pułk Strzelców do Grudziądza;

   - Starogardzki Pułk Strzelców do Starogardu;

   - Kaszubski Pułk Strzelców do Kościerzyny i Kartuz;

   - Sztab dywizji  i  Toruński   Pułk  Strzelców  pozostały  w  Toruniu.

Bateria Artylerii przybyła transportem kolejowym do Torunia i 23 stycznia  włączona została do formującego się Pułku Artylerii Polowej dowodzonym od 20 maja 1920 r. przez kpt. Emila KRUKOWICZ - PRZĘDZIMITSKIEGO.

Przejęcie przez Polskę Pomorza nakładało na dywizję obowiązek nie tylko szkolenia, ale także ochronę granic od strony Prus Wschodnich i Wolnego Miasta Gdańska. W ramach reorganizacji Polskich Sił Zbrojnych zgodnie z rozkazem Ministra Spraw Wojskowych Nr 1401 z 5 marca 1920 r. dywizja otrzymała nazwę 16. Pomorska Dywizja Piechoty. Jednocześnie przemianowane zostają jednostki dywizji:

      -  Toruński Pułk Strzelców -  na 63 TORUŃSKI PUŁK PIECHOTY,

      -  Grudziądzki Pułk Strzelców -  na 64 GRUDZĄDZKI PUŁK PIECHOTY,

      -  Starogardzki Pułk Strzelców -  na 65 STAROGARDZKI PUŁK PIECHOTY,

      -  Kaszubski Pułk Strzelców - na 66 KASZUBSKI PUŁK PIECHOTY Naczelnego Wodza Marszałka   

        Józefa Piłsudskiego,

      -  Pomorski Pułk Artylerii Polowej - na 16 PUŁK ARTYLERII POLOWEJ.

 Pozostałe pomocnicze jednostki dywizyjne otrzymały nr 16.

     W garnizonach jednostki długo nie przebywały. Rozpoczęły się przygotowania do wyruszenia na Front Wschodni. Dywizja przyjmuje organizację brygadową. Jednostki uzupełniają stany osobowe. Następuje wyjazd na front. Na froncie wschodnim dywizja nie wykonywała zadania całością sił. Pułki włączane zostały do innych związków taktycznych w składzie których z dużym powodzeniem wykonywały zadania bojowe w okolicy Ostankiewicz, Ryczyc nad Dnieprem, nad rzeką Cerezyną i nad rzeką Mytwą. 12 sierpnia po oderwaniu się i wycofaniu od wojsk rosyjskich 16. Dywizja Piechoty ześrodkowania została  pod  Baranowem  skąd rozpoczęła  marsz  pod  Łukowo,  gdzie w składzie 4. Armii rozpoczęła przygotowanie do wzięcia udziału w ofensywie sierpniowej. 16 sierpnia 1920 r. o godz. 2.00 rozpoczęto natarcie na całym froncie. 16.DP ze znacznymi stratami toczyła ciężkie walki na kierunku: Żelechów, Kałuszyn, Czyże. Po przeprawieniu się przez Bug pod Nurem, po krótkim odpoczynku pod Łomżą w dniach 4-6 września przegrupowała się transportami kolejowymi do Białej Podlaskiej, skąd z dołączonym 16.pap wyruszyła na Kobryń i Horodec. Tam stoczyła najkrwawszy bój, który trwał dwa tygodnie. Dzień 22 września był obchodzony jako święto dywizji. W walkach tych brały udział wszystkie jednostki dywizji oprócz 2 i 3 baterii artylerii, które wspierały walki pod Hrubieszowem. Po odniesionym zwycięstwie dywizja nacierała dalej w kierunku Chomska.

18 października, w wyniku zawartego pokoju jednostki zajęły kwatery w rejonie Baranowicz, skąd 11 listopada przegrupowały się do Wołkowyska, a następnie transportami  kolejowymi odjechały do garnizonów: 63.pp do Torunia, 64.pp, sztab dywizji i 16.pap do Grudziądza, 65.pp do Grudziądza skąd  13  stycznia 1922 r. do  Starogardu, Kościerzyny   i  Gniewu,  a  66.pp  do Chełmna. To wielkie zwycięstwo okupione zostało krwią 425 poległych.

 Po powrocie do garnizonów rozpoczęto reorganizację dywizji oraz szkolenie. Zwolniono do rezerwy starsze roczniki, zniesiono brygadowy system dowodzenia, a 63.pp wszedł  w podporządkowanie 4.DP w Toruniu. W składzie dywizji pozostały: 64. i 66pp, 16.pap i dac  stacjonujące w  Grudziądzu i 66.pp w Chełmnie.                           

W połowie 1921 r. zakończono reorganizację dywizji i rozpoczęła się normalna praca w warunkach pokojowych. Szkolenie odbywało się na placach ćwiczeń, poligonie w Górnej Grupie oraz na strzelnicach  garnizonowych. W  dowód  uznania  zasług  w  10  rocznicę  powstania  16.DP, 22 września 1929 r. w czasie uroczystości w Grudziądzu, jednostki otrzymały sztandary ufundowane przez społeczności lokalne,  za  wyjątkiem  66.pp, któremu sztandar ufundował Marszałek Józef PIŁSUDSKI. Pokój nie trwał długo. Dążenia Niemiec hitlerowskich nie wróżyły pokoju. W związku z tym  23 marca 1939 r na odprawie w Warszawie Marszałek RYDZ ŚMIGŁY przedstawił plan obrony i wydał w tym zakresie odpowiednie rozkazy. Zarządzono częściową mobilizację, dokonano przesunięć niektórych jednostek wojskowych oraz utworzone zostały dowództwa armii. 16.DP weszła w skład Grupy Operacyjnej „WSCHÓD” dowodzonej przez gen. Mikołaja BOŁTUCIA i Armii „POMORZE”. Na tydzień przed rozpoczęciem wojny 16.DP zakończyła mobilizację i zajęła obronę na rzece Osa koło Grudziądza. 1 września po opadnięciu mgły w godzinach południowych oddziały XXI Korpusu z 3 Armii wojsk hitlerowskich wsparte czołgami zaatakowały pozycje obronne 16.DP. Przy poniesionych stratach z obu stron wojskom niemieckim udało się odrzucić polskie pułki i zająć przyczółki nad rzeką. W tej sytuacji następuje zmiana dowodzenia. Dowódcą dywizji zostaje płk Zygmunt Bogusz-Szyszko.

Na skutek niepowodzeń gen. BOŁTUĆ zarządził wycofanie całej GO WSCHÓD” w rejon Wąbrzeźna. Następnie całość sił 16.DP przegrupowana została w rejon Włocławka, a następnie Kutna i od 9 września walczyła w bitwie nad Bzurą. 12 września dywizja zdobywa Łowicz ale otrzymuje rozkaz wycofania się na północny brzeg Bzury i przejścia do obrony. 14 września żołnierze ponownie zdobywają Łowicz, okupując swój sukces bojowy dużymi stratami w ludziach i sprzęcie. Wieczorem 16 września 16 PDP otrzymuje rozkaz przegrupowania się w rejon Czerniew - Kiernozia, ale tylko 65 pp i dwóm batalionom 64 pp udaje się z 17 na 18 września przebić w kierunku Iłowa. W nocy z 18 na 19 września 1939r. dywizja zostaje rozbita w Puszczy Kampinoskiej.

           Na 72 cmentarzach w masowych grobach w promieniu około 150 km spoczęło 20 tyś. żołnierzy ARMII „Poznań” i „Pomorze”. Z jednostek 16. Pomorskiej Dywizji Piechoty ocalał tylko sztandar 64. Pułku Piechoty, który się znajduje w Muzeum WP.

 


16. Dywizją Piechoty dowodzili:

- gen. bryg.

Stanisław SKRZYŃSKI

VIII.1919 r.  

-

VIII.1920 r.

- gen. dyw.

Kazimierz ŁADOŚ

VIII.1920 r 

-

V.1927 r.

- gen. bryg.

Włodzimierz RACHMISTRUK

II.1927 r.  

-

XII.1932 r.

- gen. bryg.

Kazimierz SAWICKI-SAWA

V.1932 r.  

-

II.1938 r.

- płk dypl.

Stanisław ŚWITALSKI

II.1938 r.  

-

2.09.1939 r.

- płk dypl.

Zygmunt SZYSZKO-BOHUSZ        

2.09.1939 r. 

-

19.09.1939 r.

Opracował:

Kazimierz Czernikowski

 

Ministerstwo Obrony Narodowej
Katalog stron wojskowych